Ở các giải trail đường dài, nhất là những cung có dốc kéo dài hàng cây số ở vùng núi phía Bắc hay Lâm Đồng, bạn sẽ thấy khá nhiều runner cầm theo một đôi gậy. Có người chống gậy rất nhịp nhàng, có người lại lóng ngóng, vướng víu suốt đường. Gậy chạy trail có thể là trợ thủ đắc lực, nhưng cũng có thể thành gánh nặng nếu bạn không biết lúc nào nên dùng, chọn loại nào và chống ra sao. Bài viết này tổng hợp những điều cơ bản nhất để bạn tự quyết định có nên mang gậy cho buổi chạy hay cuộc đua sắp tới.
Gậy chạy trail giúp gì cho bạn?
Hiểu đơn giản, gậy biến bạn từ “hai chân” thành “bốn chân”. Khi chống gậy, một phần công việc được chuyển từ chân sang tay, vai, lưng và cơ lõi. Lợi ích rõ nhất thường thấy ở những tình huống sau:
- Leo dốc dài và dựng: tay đẩy gậy giúp chia sẻ tải cho bắp chân, đùi trước và mông. Nhiều runner cảm thấy chân đỡ “cháy” hơn ở những con dốc kéo dài, nhờ đó còn sức cho phần sau của đường đua.
- Xuống dốc trơn hoặc nhiều đá: gậy là điểm tựa thêm giúp giữ thăng bằng, giảm nguy cơ trượt ngã và giảm bớt lực dồn lên đầu gối khi bước xuống.
- Địa hình khó: băng suối, lội bùn, đi qua đoạn đất sạt hay cỏ ướt, gậy giúp bạn dò nền đất và đứng vững hơn.
- Giữ nhịp khi mệt: ở những giờ cuối của một cuộc đua dài, nhịp chống gậy đều đặn giúp duy trì tư thế thẳng người, tránh gập lưng và bước đi lê lết.
Tuy vậy, gậy không phải “phép màu”. Trên đường bằng, dốc thoải hoặc đoạn đường mòn chạy được, gậy thường làm bạn chậm hơn và tốn thêm năng lượng cho tay. Nếu bạn mới đến với bộ môn này, hãy đọc thêm về những lợi ích của chạy trail trước khi sắm thêm dụng cụ.
Khi nào nên mang gậy, khi nào không cần?
Bạn có thể cân nhắc mang gậy khi:
- Cung đường có tổng độ cao tích lũy lớn, với nhiều đoạn leo dài mà phần lớn người chạy phải đi bộ (power hike).
- Cự ly dài, thời gian trên đường tính bằng nhiều giờ, khi việc tiết kiệm sức cho chân trở nên quan trọng.
- Địa hình trơn trượt, mùa mưa, nhiều đoạn xuống dốc kỹ thuật.
- Bạn từng có vấn đề về đầu gối hoặc cổ chân và cảm thấy an tâm hơn khi có thêm điểm tựa (trường hợp này nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước).
Ngược lại, bạn thường không cần gậy khi:
- Cự ly ngắn, dốc ít, phần lớn quãng đường chạy được.
- Đường mòn hẹp, rậm rạp, nhiều cành cây khiến gậy dễ vướng.
- Bạn chưa từng tập với gậy. Ngày đua không phải lúc để thử đồ mới.
Lưu ý quan trọng: mỗi giải có quy định riêng về gậy. Có giải cấm hoàn toàn, có giải chỉ cho phép ở một số cự ly, có giải yêu cầu nếu đã mang gậy thì phải mang suốt chặng, không được nhận hay bỏ gậy dọc đường. Hãy đọc kỹ điều lệ giải trước khi quyết định.
Các loại gậy chạy trail phổ biến
Theo kiểu cấu tạo
- Gậy gấp khúc (kiểu chữ Z): gồm nhiều đoạn nối với nhau bằng dây bên trong, gấp lại rất gọn, ngắn hơn nhiều so với khi bung ra. Đây là loại được runner trail ưa chuộng nhất vì nhẹ, dễ cất vào vest nước và bung ra nhanh. Nhược điểm là nhiều loại có chiều dài cố định hoặc chỉ chỉnh được trong khoảng hẹp, nên cần chọn đúng cỡ.
- Gậy rút (telescopic): các đoạn lồng vào nhau, có khóa để chỉnh độ dài. Ưu điểm là thay đổi chiều dài linh hoạt cho dốc lên, dốc xuống; nhược điểm là khi thu lại vẫn khá dài, khó cất vào vest và thường nặng hơn.
- Gậy liền một khối: nhẹ và chắc, nhưng không gấp được, bất tiện khi không dùng. Ít phù hợp với chạy trail.
Theo chất liệu
- Carbon: nhẹ, ít rung, cầm lâu đỡ mỏi tay. Bù lại, carbon có thể gãy đột ngột khi bị va đập mạnh hoặc bị kẹt giữa khe đá rồi bẻ ngang.
- Nhôm: nặng hơn một chút nhưng bền, khi chịu lực quá mức thường cong chứ ít khi gãy vụn, giá thường dễ chịu hơn. Phù hợp cho người mới hoặc người hay đi địa hình nhiều đá.
Các chi tiết nên để ý
- Tay cầm: loại xốp (foam) thấm mồ hôi tốt, phù hợp khí hậu nóng ẩm. Một số loại có phần xốp kéo dài xuống dưới tay cầm để bạn nắm thấp hơn khi gặp dốc ngắn mà không cần chỉnh gậy.
- Dây đeo cổ tay hoặc găng tay chuyên dụng: dây đeo tốt giúp bạn đẩy gậy bằng cổ tay thay vì siết chặt tay cầm, nhờ đó đỡ mỏi.
- Đầu gậy và núm cao su: đầu kim loại bám tốt trên đất, đá; núm cao su dùng khi đi trên đường nhựa, bê tông để đỡ trượt và đỡ ồn.
- Cơ chế bung gậy: nên thử vài lần xem có bung và khóa nhanh được bằng một tay không, vì trên đường đua bạn sẽ không muốn mất cả phút loay hoay.
Cách chọn và chỉnh độ dài gậy
Cách kiểm tra phổ biến: đứng thẳng trên nền phẳng, mang giày chạy, cầm gậy với đầu gậy chạm đất ngay cạnh bàn chân. Khi đó khuỷu tay nên tạo góc xấp xỉ 90 độ, cẳng tay gần song song với mặt đất. Nếu bạn hay leo dốc dựng, một số người thích gậy ngắn hơn một chút so với mốc này.
Với gậy chỉnh được độ dài:
- Khi leo dốc: rút ngắn gậy một chút để không phải nhấc tay quá cao.
- Khi xuống dốc: kéo dài gậy ra để điểm chống chạm đất phía trước mà người không phải chúi xuống.
- Đường bằng: để ở mức chuẩn hoặc cất gậy đi.
Nếu dùng gậy gấp có chiều dài cố định, hãy thử cầm tại cửa hàng hoặc mượn của bạn bè để kiểm tra trước. Khi phân vân giữa hai cỡ, nhiều runner trail chọn cỡ ngắn hơn vì gọn, nhẹ và dễ dùng khi leo dốc.
Kỹ thuật chống gậy cơ bản
Đeo dây và cầm gậy đúng
Luồn tay từ dưới lên qua vòng dây, sau đó nắm tay cầm sao cho dây nằm giữa lòng bàn tay và tay cầm. Cách này giúp bạn đẩy gậy bằng lực qua dây, tay chỉ cần nắm hờ. Siết chặt tay cầm suốt nhiều giờ là nguyên nhân phổ biến khiến cẳng tay và vai mỏi nhanh.
Khi xuống dốc kỹ thuật, nhiều nơi có nguy cơ ngã, một số runner chọn tháo dây khỏi cổ tay để nếu bị trượt thì có thể buông gậy ngay, tránh bị gậy kéo vặn cổ tay.
Kỹ thuật chống luân phiên
Đây là kiểu tự nhiên nhất, giống như đi bộ: tay trái đưa ra cùng lúc với chân phải và ngược lại. Đặt đầu gậy chạm đất ngang hoặc hơi lùi so với bàn chân phía trước, sau đó đẩy gậy về phía sau khi bước tới. Kiểu này phù hợp với dốc thoải đến trung bình, khi bạn đi bộ nhanh và muốn giữ nhịp đều.
Kỹ thuật chống đồng thời
Cả hai gậy cùng đặt xuống phía trước một lúc, rồi bạn bước một hoặc hai bước trong khi đẩy mạnh cả hai tay. Kiểu này tạo lực đẩy lớn hơn, thích hợp với dốc dựng, bậc đá cao hoặc khi cần vượt một đoạn khó. Nhiều runner kết hợp: chống luân phiên ở dốc vừa, chuyển sang chống đồng thời khi dốc bắt đầu dựng đứng.
Khi xuống dốc
Đặt gậy xuống phía trước để làm điểm tựa trước khi bước chân xuống, giữ trọng tâm hơi thấp và không ngả người ra sau. Đừng dồn toàn bộ trọng lượng lên gậy; gậy chỉ hỗ trợ thăng bằng và giảm tải, chân vẫn là chính. Ở những đoạn xuống dốc chạy được, nhiều người chọn cất gậy để thả chân chạy tự nhiên và an toàn hơn.
Những lỗi thường gặp
- Đặt gậy quá xa phía trước khi leo, khiến tay phải kéo người lên thay vì đẩy người đi.
- Nắm tay cầm quá chặt, vai nhô cao, làm mỏi tay và cổ.
- Gậy quá dài khi leo dốc, buộc bạn phải nâng tay ngang ngực.
- Chống gậy trên đường bằng chỉ vì “đã mang theo”, làm chậm nhịp chạy.
- Vung gậy bừa bãi khi đi trong nhóm đông, dễ chọc vào người phía sau.
Cách cất gậy khi không dùng
Một kỹ năng hay bị bỏ qua là cất và lấy gậy nhanh. Thông thường có ba cách:
- Cầm ngang trong tay: với đoạn bằng ngắn, gom hai gậy vào một tay, cầm ở giữa thân, đầu nhọn hướng xuống và về phía trước để không chọc vào người phía sau.
- Gắn lên vest nước: nhiều vest có dây hoặc túi đựng gậy ở phía trước ngực hoặc sau lưng. Hãy tập rút và gắn gậy khi đang đi để thành thạo động tác.
- Đai hông chuyên dụng: gậy gấp có thể gài vào đai quấn hông, khá tiện để lấy ra khi gặp dốc.
Dù cất theo cách nào, hãy kiểm tra để đầu gậy được bọc hoặc hướng an toàn, nhất là khi đi qua khu vực đông người như trạm tiếp nước. Vest còn phải chứa nước, đồ ăn và các vật dụng như đèn pha cho chạy trail ban đêm, nên hãy sắp xếp sao cho gậy không chắn lối lấy đồ.
Tập luyện với gậy trước ngày đua
Nếu dự định dùng gậy cho cuộc đua, hãy đưa gậy vào ít nhất vài buổi chạy dài có leo dốc trước đó. Bạn sẽ quen nhịp chống, biết tay và vai mỏi ra sao sau vài giờ, và tìm ra cách cất gậy hợp với vest của mình. Các bài tập sức mạnh cho thân trên như chống đẩy, plank, kéo dây kháng lực cũng giúp tay và vai chịu được việc chống gậy lâu.
Những buổi chạy dài có leo dốc cũng là dịp để tập luôn cách bù nước khi chạy bộ đường dài, vì khi chống gậy hai tay thường bận và bạn cần quen lấy bình nước nhanh.
Ở thành phố không có núi, bạn vẫn có thể tập trên cầu thang bộ của chung cư, đồi dốc ở công viên hay những cung leo ngắn ở ngoại thành để làm quen động tác.
Bảo quản gậy
- Sau mỗi buổi chạy, lau sạch bùn đất, đặc biệt là ở các khớp nối và khóa.
- Mở gậy ra để phơi khô hoàn toàn trước khi cất, tránh ẩm mốc tay cầm và rỉ sét chi tiết kim loại.
- Kiểm tra dây nối bên trong (với gậy gấp), khóa và đầu gậy trước mỗi giải. Thay núm cao su, đầu gậy khi đã mòn.
- Với gậy carbon, để ý các vết nứt hay trầy sâu sau những cú va đập mạnh.
Lời kết
Gậy chạy trail là công cụ, không phải bắt buộc. Với những cung đường dài, dốc nhiều và địa hình khó, một đôi gậy vừa cỡ cùng kỹ thuật chống đúng có thể giúp bạn đỡ mỏi chân và về đích an toàn hơn. Với cung ngắn, dễ chạy, đôi tay tự do lại là lựa chọn tốt hơn. Hãy thử gậy trong các buổi tập, đọc kỹ điều lệ giải và lắng nghe cơ thể mình. Nếu bạn đang có chấn thương ở gối, cổ chân hay vai, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước khi thay đổi cách tập luyện.
